EKOIQ
BM Özel Raportörü tarafından hazırlanan yeni bir rapor, hava kirliliğinin yalnızca bir çevre sorunu olmadığının, aynı zamanda küresel bir insan hakları krizi de olduğunun altını çizdi. Temiz hava, uluslararası hukuk kapsamında sağlıklı bir çevrede yaşama hakkının ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilirken, hava kirliliği her yıl yaklaşık 8 milyon erken ölüme yol açıyor. Hava kirliliğinin yol açtığı sağlık ve üretkenlik kayıplarının küresel maliyeti ise 2016 yılında 8,1 trilyon doları buldu.
Birleşmiş Milletler (BM) İnsan Hakları Konseyi’nin Temiz, Sağlıklı ve Sürdürülebilir bir Çevre Hakkı Özel Raportörü Astrid Puentes Riaño tarafından hazırlanan “Temiz hava solumak, halk sağlığını korumak ve sağlıklı bir çevreyi güvence altına almak için öncelikli adımlar” başlıklı rapor, Temiz Hava Hakkı Platformu tarafından Türkçeye kazandırdı.
Rapor, hava kirliliğinin yalnızca bir çevre sorunu değil, aynı zamanda küresel bir insan hakları krizi olduğunu ortaya koyuyor. Temiz hava uluslararası hukuk kapsamında sağlıklı bir çevrede yaşama hakkının ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilirken, bugün dünya genelinde milyarlarca insan bu haktan yararlanamıyor. Hava kirliliği her yıl yaklaşık 8 milyon erken ölüme yol açıyor.
Rapora göre hava kirliliğiyle mücadele hem mümkün hem de ekonomik açıdan rasyonel. Hava kirliliğinin yol açtığı sağlık ve üretkenlik kayıplarının küresel maliyeti 2016 yılında 8,1 trilyon dolara ulaştı.
Hava Kirliliğinin Önlenmesi Devletlerin ve Şirketlerin Yükümlülüğü
BM Özel Raportörü Puentes Riaño, hava kirliliğinin önlenebilir ve çözülebilir bir kriz olduğunu vurguluyor. Bunun için başta fosil yakıtların terk edilmesi olmak üzere bilimsel olarak etkinliği kanıtlanmış çözümler zaten var. Bu çözümleri hayata geçirmek ise devletlerin ve şirketlerin sorumluluğunda.
Raporda devletlerin, hava kirliliğini önlemek ve insan ve çevre sağlığını korumak konusunda uluslararası hukuk kapsamında yükümlü olduklarının altı çiziliyor. Şirketler ise emisyonlarını azaltmak, insan haklarına saygı göstermek, neden oldukları kirliliği açıklamak ve yanlış bilgilendirmeyi durdurmaktan sorumlular. Puentes Riaño’ya göre harekete geçmemek artık bir politika tercihi değil, insan haklarının ihlali anlamına geliyor.
En Çok Yapısal Eşitsizliklere Maruz Kalan Gruplar Etkileniyor
BM Özel Raportörü’nün raporu, hava kirliliğinin etkilerinin toplumda eşit dağılmadığını da ortaya koyuyor. Özellikle sağlık açısından daha kırılgan olan çocuklar, hamile kadınlar ve yaşlılar ile yapısal eşitsizliklere maruz kalan ve yoksulluk içinde yaşayan gruplar (emekçiler, göçmenler, işsizler) kirliliğin en ağır sonuçlarına maruz kalıyor. Erken doğumdan astıma, kalp-damar hastalıklarından demansa kadar birçok ciddi sağlık sorunu hava kirliliği ile doğrudan bağlantılı.
Fosil Yakıtlar Hava Kirliliğinin Temel Nedeni
Rapor, zararlı hava kirliliğinin en önemli kaynağının fosil yakıtlara dayalı enerji ve ulaşım sistemleri olduğunu açık biçimde ortaya koyuyor. Fosil yakıtların çıkarılması ve yakılması hem iklim krizini hem de hava kirliliğini derinleştiriyor. Bu nedenle fosil yakıt kullanımının artmaya devam etmesi sağlık eşitsizliklerini büyütüyor.
Türkiye’de Herkes Kirli Hava Soluyor!
Rapor Türkiye için de ciddi bir tabloya işaret ediyor. Türkiye’ye ilişkin bulgular arasında şunlar öne çıkıyor:
- Türkiye ana kaynağı kömür olan kükürt dioksit kirliliği açısından en kirli ülkeler arasında. Bu kirlilik kömür kullanan enerji ve sanayi tesislerinin olduğu bölgelerde yoğunlaşmış
- Türkiye’de yasal olarak izin verilen kirlilik düzeyleri Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) insan sağlığını korumak için belirlediği limit değerlerin çok üstünde.
- Türkiye’de hava kirliliği ile ilgili kamuoyu ile paylaşılan bilgilerde ciddi eksiklikler bulunuyor. Kirletici ölçüm noktaları, yerleşim alanları arasındaki hava kalitesi farklılıkları ve hava kirliliğine maruz kalmadaki eşitsizlikleri ortaya koyan sosyoekonomik göstergeler halkla paylaşılmıyor.
“Hava Kirliliği Ülkemiz için de Kriz Düzeyindedir”
Raporu Türkçe’ye kazandıran Temiz Hava Hakkı Platformu adına konuşan halk sağlığı uzmanı Prof. Dr. Çiğdem Çağlayan şöyle dedi: “BM Raportörünün Türkiye için vurguladığı noktalar Platform olarak tespitlerimizle örtüşüyor. Hava kirliliği ülkemiz için de kriz düzeyindedir. İnce partikül madde (PM2.5) kirliliği nedeniyle Türkiye’de 2024 yılında 62 binden fazla erken ölüm gerçekleşti. Hava kirliliğinin ekonomik maliyeti ise yılda yaklaşık 138 milyar dolar olarak hesaplanıyor; bu rakam Türkiye’nin yıllık gayri safi yurtiçi hasılasının yaklaşık %10’una karşılık geliyor.”
“Temiz Hava Solumak Temel Bir İnsan Hakkıdır”
BM Özel Raportörü’nün raporunu THHP adına değerlendiren bir diğer halk sağlığı uzmanı Prof. Dr. Gamze Varol ise raporun Türkiye için önemine dikkat çekti: “BM raporu bize açıkça şunu hatırlatıyor: hava kalitesi politikalarının merkezine halk sağlığının yerleştirilmesi gerekiyor. Sağlık etkilerinin hesaplanması ve sonuçların politika süreçlerine entegre edilmesi, daha güçlü ve etkili kararların alınmasını sağlayacaktır. Temiz hava için güçlü düzenlemeler, bilim temelli standartlar ve fosil yakıt kirliliğini azaltmaya yönelik politikaların hem insan haklarını hem de halk sağlığını korumak için kritik olduğunu ortaya koyuyor.”
Bu rapor çok açık bir şey söylüyor: Devletler ve şirketler, zararları önlemeli, insan haklarına sıkı bir özen göstererek hareket etmeli ve temiz havayı garanti altına almak için etkili önlemler almalıdır.
